W 1960 roku, kiedy przemilczany i systemowo zapomniany zryw powstańczy Wielkopolan powoli wracał do zbiorowej pamięci i nie budził już takiej nieufności, a nawet wrogości władz państwowych, jakiej doświadczał w czasach stalinowskich, zapadła decyzja o budowie pomnika Powstańców Wielkopolskich w Poznaniu. Rok później ukonstytuował się Społeczny Komitet Budowy Pomnika złożony prawie w całości z działaczy partyjnych z udziałem zaledwie czterech dawnych powstańców. Na czele komitetu stanął marszałek Polski Marian Spychalski. Takie gremium z takim patronem nie miało problemów ze zgromadzeniem funduszy na budowę – prawie cała suma pochodziła z dotacji państwa. Już na początku wielkie emocje i dyskusje wywołała kwestia usytuowania przyszłego monumentu, bo że ma być okazały widziano od początku. Propozycji było kilka – place Wiosny Ludów i Wolności, skwer przy ul. Ratajczaka między ulicami Ogrodową i Kościuszki (dzisiaj park przy Starym Browarze) oraz skwer u zbiegu ówczesnych ulic Marchlewskiego i Gwardii Ludowej (dzisiaj Królowej Jadwigi i Wierzbięcice) i ta ostatnia lokalizacja ostatecznie zwyciężyła. W grudniu 1961 roku rozpisano konkurs na projekt pomnika, na który wpłynęło 51 prac, jednak zdaniem komisji konkursowej, której przewodniczył dyrektor Muzeum Narodowego, historyk sztuki prof. Zdzisław Kępiński, ani jedna nie spełniała oczekiwań artystycznych i społecznych. Co prawda przyznano nagrody drugie i trzecie oraz kilka wyróżnień, ale żadnego z tych projektów nie skierowano do realizacji. W tej sytuacji postanowiono nagrodzonych i wyróżnionych artystów zaprosić do drugiego etapu konkursu, a jednocześnie zwrócono się do kilku kolejnych twórców z prośbą o nadesłanie swoich prac. Drugi etap, który zakończył się w grudniu 1962 roku, także nie przyniósł rozstrzygnięcia. Wcześniej makiety projektów pokazano Poznaniakom w Biurze Wystaw Artystycznych na Starym Rynku i w gmachu Muzeum Narodowego. Nie wzbudziły entuzjazmu i trudno się temu dziwić, oglądając dzisiaj zdjęcia makiet tamtych dzieł. Kiedy już rozważano rozpisanie kolejnego konkursu, baczniejszą uwagę zwrócono na projekt Alfreda Wiśniewskiego, który w pierwszym etapie zdobył wyróżnienie. Nie zachował się projekt tego twórcy przesłany na drugi etap, ale nawet jeżeli pojawiły się w nim nawet znaczące zmiany, trudno doszukać się jakiegokolwiek podobieństwa do ostatecznej formy pomnika. Prawdopodobnie jest więc tak, jak w „Kronice Miasta Poznania” w 2002 roku pisał Krzysztof Rzepa, że ostateczna wersja monumentu jest konglomeratem wizji, pomysłów i idei grona osób, które w tamtym czasie miały moc decyzyjną. Faktem natomiast jest, że kiedy do Poznania zawitał pierwszy raz w życiu podróżujący po Europie Brazylijczyk, nic go w mieście tak nie zainteresowało, jak pomnik Powstańców Wielkopolskich, który fotografował z każdej możliwej strony.
Akt erekcyjny pomnika wmurowano 28 grudnia 1963 roku w 45. rocznicę wybuchu powstania, monument odsłonięto 19 września 1965 roku. Ma 17 m wysokości i jest obłożony szarym granitem. Mniej więcej w połowie jego wysokości zamocowano płaskorzeźby ukazujące: strajk dzieci wrzesińskich, Marcina Kasprzaka z robotnikami, Michała Drzymałę i jego słynny wóz, rannego Franciszka Ratajczaka, pierwszą ofiarę powstania. Reliefy spaja płaskorzeźbiony orzeł Przemysła II. Integralnym elementem pomnika jest wolnostojąca, wykonana z brązu rzeźba dwóch powstańców.
Danuta Książkiewicz-Bartkowiak
